Rant Ekonomisi Duvara Tosladı
Aslında bunda şaşıracak bir durum yok. Zira kapitalist sistem, 1980’lerden bu yana üretime değil, rant ve faize dayanan yeni liberal ekonomik modeli uyguluyor. Türkiye’nin FON yolsuzluğu ile götürülen trilyonları konuştuğu bugünlerde, Güney Amerika’nın ortasında bulunan 6,5 milyon nüfuslu küçük ülke Paraguay’da 3 milyon yurttaşın ülkenin en büyük dijital bankasında bulunan banka hesaplarına ulaşamamaları ile bankanın battığı ortaya çıktı. Paraguay’da batan bankanın büyüklüğü düşündürücü. Zira 6,5 milyon nüfuslu ülkede 3 milyon kişinin bu bankada hesabı var. Ve bu 3 milyon kişi bir sabah kalktığında hesaplarına erişemedi ve kısa süre içinde bankanın battığını öğrendi. Halbuki yeni liberalizmde devlet, yurttaşlara banka ve borsa gibi finans kurumlarının denetimi için her türli tedbiri aldığına ve gerekli kurumsal yapıyı oluşturduğuna dair güvenceler verir. Son zamanlarda ortaya çıkan yolsuzlukların gösterdiği şey, ülkeleri yönetenlerin düzenleme ve denetleme görevlerini savsakladıkları ve yolsuzluklara göz yumduklarıdır. Özellikle Paraguay örneği ihmalin sadece göz yummakla sınırlı olmadığını, yolsuzluğun devleti yönetenlerinde içinde olduğunu, siyaset, bürokrasi ve sermaye iş birliği ile yapıldığını gözler önüne serdi. Nitekim Paraguay’da devlet başkanına kadar uzanan bir ilişkiler ağı deşifre oldu. Krizin ardından Merkez Bankası Başkanı Carlos Carvallo istifa etti ise de muhalefetin bastırması sonucu, partisinin desteğini kaybeden Devlet Başkanı Santiago Peña da mecliste hakkında azil süreci başlatılması üzerine görevinden istifa etmek zorunda kaldı.
Asıl ilginç olan gerek devlet başkanının gerekse merkez bankası başkanının, 2021 yılında küçük finansal işlemler için kurulan ve kısa sürede milyonlarca müşteriye ulaşarak ülkenin en önemli finans kuruluşlarından biri haline gelen Ueno Bank'ın sahibi olan Grupo Vázquez şirketi ile ilişkilerinin olmasıdır. Zira merkez bankası başkanı bu şirketin eski yöneticisi. 2023 yılında devlet başkanı seçilen Pena ise 2025 yılına kadar şirketin ortağı. O zaman yağma süreçlerinin böyle işlediğini ve şirketi tarafından devlet başkanı seçtirilen ortağının bütün bankacılık ve borsa sisteminin denetimini eline almasıyla yağmanın rahatlıkla yapılabildiğini söylemek abartı olmaz.
Son yıllarda dünya genelinde birçok yolsuzluk ile krizin patlak verdiği, üretimin değil rant ve faizin hakim olduğu yeni ekonomik modelin sonucu olan Paraguay’daki yolsuzluğun, başta emeklilik ve sosyal güvenlik fonları olmak üzere halkın yararlandığı kamu fonlarından büyük paralar götürdüğüne dair haberler gelmeye devam ediyor.
Yukarıda belirttiğim gibi kapitalist sistem 1980’lerin başından itibaren yeni liberalizmi uygulamaya koydu. Üretimin geri plana itildiği rant ve faizin ekonomik kazanım sağlama aracı haline getirildiği bu sistemde rant ve faiz lobileri türedi. Siyasetçi, bürokrat ve iş insanın yer aldıkları lobiler zamanla siyaseti etki altına aldı ve gerek merkezi yönetimde gerekse yerel yönetimlerde ele geçirdikleri makamları yüksek rant sağlayan yatırımları yapmak üzere kullandılar.
Peki, nedir rant? Nasıl elde edilir?
Fransız iktisatçı ve tarihçi Arnaud Orain, “EL KONULAN DÜNYA” Sonluluk Kapitalizmi Üzerine Deneme (16-21. Yüzyıllar)” başlıklı deneme kitabında: “Rant, kâr değildir; sonluluk kapitalizmi ulus-devletler ve özel şirketler tarafından, rekabet ilkesinin dışında rant geliri üretmek amacıyla topraklar, madenler, deniz alanları, köleleştirilmiş insanlar, gayrimenkuller, patentler, depolar, deniz altı kabloları, uydular, dijital veriler gibi varlıkların tekelleştirilmesidir” der. Yani rant, bir üretim faaliyeti sonucu üretilen metanın pazarlanması ile elde edilen kâr değildir. Üretmeden sahip olmak ve sahip olduğunu yüksek getiri için kullanmaktır. Orain’nin rant tarifinin en dikkat çekici yanı, rant elde edilen varlıklara sahip olmak için rekabet ilkesinin dışına çıkılmasının esas olmasıdır. O zaman, rant aracı olarak kullanılan varlıkların sahiplenilmesinde sistem kendisinin iddiası olan serbest piyasa ve eşit rekabeti bizzat kendi eliyle yok etmektedir. Buradan çıkan sonuç, sistemin serbest piyasada rekabetin fiyat belirlemede tüketici lehine sonuç ürettiği iddiasının altının boş olduğudur.
Evet, yeni liberal sistem 20 yüzyıl katı ulusal devlet uygulamasının gümrük duvarlarını yıktı. Uluslararası tekeller artık ulusal sınırları rahatlıkla aşıyor ve sürekli sıcak paraya ihtiyaç duyan finans sektörüne rahatlıkla kaynak transferi yaparak, yüksek rant ve fazi getirisi sağlayan alanlara yatırım yapıyorlar.
Önceki yazılarımda defalarca belirttiğim gibi, Türkiye özelinde yeni ekonomik modelin uygulamaya konduğu 24 Ocak 1980’den itibaren devlet iktisadi faaliyetlerden çekildi. Bu alandaki görevi, düzenleyici ve denetleyici kurumlar oluşturmak ve yurttaşın sisteme girişini sağlayarak, onun birikimlerini hatta gelecek gelirini sisteme aktarmasını sağlayacak teşvikleri vermek oldu.
Öte yandan kuvvetler ayrılığını esas alan demokratik sistem rant ekonomisinin ayak bağı olarak görüldü. Zira parlamentonun hükümeti denetleme yetkileri, başbakan ile bakanların parlamento içinden olmaları ve güvenoyu alarak göreve başlamaları, parlamento üyelerinin hükümetin tamamı veya tek tek bakanlar için gensoru mekanizmasını çalıştırması, hükümetin, rant alanları açmasının önünde engeldi. Yine özellikle idari yargının idare üzerindeki denetim yetkileri, şirketlere rant için verilen alanların, kamu yararı sağlayıp sağlamadığını denetlemesi ve gerekirse iptal etmesi yönünde karar verme yetkisine sahip olması, rant sağlayan projelerin uygulamaya konmasını engelliyordu. Kuşku yok ki, tüm bunlar yeni liberalizm için kurtulunması gereken engellerdi.
İşte tam da bu nedenle, Türkiye’nin yarım yamalak demokrasisi ile yargı sistemini tasfiye etmek üzere tek adam yönetimine geçildi. Yeni sistemde, cumhurbaşkanı dışında bakanlar dahil, yürütmenin tamamı atanmışlardan oluşuyor. Kabine karar mekanizması değil, bakanlar sadece verilen görevleri yapan bürokratlar. Bu nedenle cumhurbaşkanından icazet almadan hareket edemiyorlar. Sarayda atanmış bürokratlar kararlar alıp politika üretiyorlar. Bakanlar ise onların önlerine koydukları projeleri uygulamakla mükellefler. Parlamentonun yürütmenin istediği kanunları yapmaktan başka işlevi kalmadı. Yargı, yürütmenin başı cumhurbaşkanına bağlandı, bağımsızlığını kaybetti. Artık uygulamaya konan rant projelerini durdurma kararları veremiyor. Cumhurbaşkanı kararnamesi ile araziler, meralar, orman alanları kamulaştırılıp şirketlerin rant projelerine tahsis ediliyor.
Rant geliri için kent merkezleri devasa gökdelenlere, rezidans ve AVM’ler için şirketlere peşkeş çekiliyor. Konut fiyat ve kiraları rant aracı haline geldi. Devlet maliyetinin çok üstünde pazarlanan konutları alması için aileleri kredi almaya teşvik ediyor. İnsanlar konut sahibi olmak amacıyla bankalardan yüksek faizle kredi alıyor ve ömür boyu aldığı parayı misliyle geri ödüyor.
Paradan para kazanmanın esas olduğu rant ekonomisinde liyakat geri plana itildi. Atamalarda lobiler belirleyici hale geldi. Kimin nereye atanacağına, siyasetçi, bürokrat ve yüksek rant elde eden sözde iş insanlarından oluşan lobiler karar veriyorlar. Daha açık bir ifadeyle, seçilmişleri atanmışlara ezdirmeyiz diyerek iktidara gelen AKP, atanmışların iktidar aracı oldu. Maalesef eskinin apoletli, postallı oligarşisinin yerini, takım elbiseli kravatlı sivil oligarşi aldı.
Tüm bu nedenlerle Türkiye, rant ve faiz lobilerinin belirleyici oldukları, görüntüde tek adamın her şeye karar verdiği, bürokratik oligarşi tarafından yönetiliyor. Daha önce de yazdım, tek adam yönetimine geçiş için yapılan anayasa değişikliğini savunanlar, parlamenter sistemde karar ama süreçlerinin uzun olduğunu, bunun acil yapılacak işleri aksattığını ileri sürmüşlerdi. Zira onların uzun dedikleri, parlamento ve yargı denetimleriydi. Yani onlar denetimsizlik istiyorlardı ve ona ulaştılar. Türkiye 24 Haziran 2018 tarihinde yapılan cumhurbaşkanı ve milletvekili genel seçimlerinden bu yana derin bir ekonomik kriz yaşıyor. Aslında Türkiye’nin yaşadığı ekonomik kriz değil. Türkiye, 2021 yılında uygulamaya konan Kur Korumalı Mevduat (KKM) uygulaması ile manipülasyon yapılarak borsadan yaklaşık 8,5 trilyon paranın götürüldüğü fon krizinde görüldüğü gibi, sermaye ile iktidar çevresine kaynak aktarılmasının sonuçlarını yaşıyor.
Kurumsallık yok oldu. Devlet ortak akılla rasyonel politika üreten ve uygulayan kurumsal yapı olmaktan uzaklaştı. 2001 krizinden sonra özerklikleri için kanuni düzenlemeler yapılan, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası (TCMB), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu (BDDK) Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) gibi kurumlar, AKP döneminde özerkliklerini kaybettiler. Bu nedenle, ülke nüfusunun emekçi büyük çoğunluğu her gün daha çok yoksullaşırken, bir avuç sermaye sahibi servetine servet katıyor. Kısa ve öz söylersek: Rant ekonomisinin ağır faturasını ödeyen Türkiye'de rant ekonomisi duvara tosladı!
Yorumlar 0
Bu yazıya henüz yorum yapılmamış.
